น้ำท่วมเมือง: ประชาชนควรคาดหวังอะไรจากการบริหารจัดการภัยพิบัติ

จักรพันธ์ ภวังคะรัตน์

Head of Property Management, JLL Thailand

เลขาธิการ สมาคมบริหารทรัพย์สินแห่งประเทศไทย

29 September 2026

เวลาน้ำท่วมเมือง คำถามที่เราได้ยินบ่อยคือ “ทำไมระบายน้ำไม่ทัน” “เครื่องสูบน้ำมีพอหรือไม่” หรือ “ทำไมไม่ลอกคลองก่อนฝนตก” คำถามเหล่านี้สำคัญ แต่เป็นเพียงส่วนหนึ่งของการบริหารภัยพิบัติระดับเมือง

เมืองสมัยใหม่มีความซับซ้อนกว่านั้นมาก น้ำที่เพิ่มขึ้นเพียงไม่กี่สิบเซนติเมตรอาจทำให้ถนนใช้ไม่ได้ รถพยาบาลเข้าไม่ถึง ไฟฟ้าต้องถูกตัด สถานีสูบน้ำหยุดทำงาน ระบบขนส่งสาธารณะได้รับผลกระทบ โรงพยาบาลและชุมชนบางแห่งถูกตัดขาด และกิจกรรมทางเศรษฐกิจหยุดชะงักพร้อมกัน

ดังนั้น สิ่งที่ประชาชนควรคาดหวังจากภาครัฐจึงไม่ควรมีเพียงคำว่า “น้ำต้องไม่ท่วม” แต่ควรเป็นคำถามที่ใหญ่กว่า คือ

เมืองรู้ความเสี่ยงดีเพียงใด เตรียมพร้อมแค่ไหน ตัดสินใจอย่างไรเมื่อเกิดเหตุ และสามารถทำให้เมืองกลับมาทำงานได้เร็วเพียงใด

กรอบ Sendai Framework ของสหประชาชาติวางหลักการบริหารความเสี่ยงภัยพิบัติไว้ตั้งแต่การทำความเข้าใจความเสี่ยง การสร้าง governance การลงทุนลดความเสี่ยง ไปจนถึง preparedness และ recovery ไม่ได้มองภัยพิบัติเป็นเพียงงานตอบสนองเมื่อเหตุเกิดขึ้นแล้ว

1. ประชาชนควรคาดหวังให้เมือง “รู้ว่าตรงไหนเสี่ยง” ก่อนเกิดเหตุ

จุดเริ่มต้นของการจัดการน้ำท่วมไม่ใช่เครื่องสูบน้ำ แต่คือ Risk Intelligence

ประชาชนควรสามารถรู้ได้ว่า พื้นที่ใดมีโอกาสน้ำท่วม ระดับน้ำที่คาดการณ์เป็นเท่าไร น้ำอาจอยู่นานแค่ไหน ถนนสายใดมีโอกาสถูกตัดขาด โรงพยาบาล สถานีไฟฟ้า สถานีสูบน้ำ โรงเรียน ชุมชนผู้สูงอายุ หรือโครงสร้างพื้นฐานสำคัญแห่งใดอยู่ในพื้นที่เสี่ยง

แผนที่ความเสี่ยงไม่ควรเป็นเพียงเอกสารทางเทคนิคที่อยู่ในหน่วยงาน แต่ควรกลายเป็นข้อมูลที่คนทั่วไปเข้าใจและนำไปตัดสินใจได้

UNDRR ให้ความสำคัญกับ multi-hazard risk assessment, risk-informed urban planning และการทำให้ข้อมูลความเสี่ยงนำไปใช้ได้จริงในระดับท้องถิ่น

2. ประชาชนควรคาดหวังให้มี “ระดับการเตือนและการตอบสนอง” ที่ชัดเจน

ก่อนเกิดน้ำท่วม เมืองมักมีข้อมูลจำนวนมากอยู่แล้ว ตั้งแต่พยากรณ์ฝน ระดับแม่น้ำ ระดับคลอง น้ำทะเลหนุน ไปจนถึงข้อมูลจากสถานีสูบน้ำ

คำถามที่ประชาชนควรถามต่อคือ

เมื่อข้อมูลเหล่านี้ถึงระดับใด เมืองจะทำอะไร

ตัวอย่างเช่น เมื่อเข้าสู่ระดับเฝ้าระวัง ต้องตรวจระบบสูบน้ำและเคลื่อนย้ายอุปกรณ์เมื่อใด เมื่อเข้าสู่ระดับเตือนภัย ต้องปิดถนนใดก่อน เมื่อใดต้องแจ้งประชาชนให้ย้ายรถ และเมื่อใดต้องเริ่มช่วยเหลือกลุ่มเปราะบาง

ระบบที่ดีควรมี Trigger → Decision → Action ที่กำหนดไว้ล่วงหน้า เพื่อลดการตัดสินใจแบบเฉพาะหน้า

นี่คือความแตกต่างระหว่างการ “ติดตามสถานการณ์” กับการ “บริหารสถานการณ์”

3. ประชาชนควรรู้ว่า “ใครเป็นคนบัญชาการ”

น้ำท่วมระดับเมืองไม่มีหน่วยงานใดจัดการได้เพียงลำพัง เพราะเกี่ยวข้องกับการระบายน้ำ ถนน การจราจร ไฟฟ้า ประปา โรงพยาบาล ตำรวจ หน่วยกู้ภัย เขต ชุมชน และภาคเอกชนพร้อมกัน

สิ่งที่ประชาชนควรคาดหวังคือ Unified Command

เมื่อเกิดวิกฤต ต้องตอบได้ว่าใครเป็น Incident Commander ใครมีอำนาจสั่งการ หน่วยงานต่าง ๆ ใช้ข้อมูลชุดเดียวกันหรือไม่ และใครเป็นผู้ตัดสินใจเมื่อเป้าหมายของแต่ละหน่วยงานขัดกัน

UNDRR ระบุว่า disaster risk governance และ coordinated governance เป็นองค์ประกอบสำคัญของเมืองที่มี resilience และรายงานปี 2026 เรื่อง urban flood resilience ยังชี้ถึงความสำคัญของ robust risk data, coordinated governance, sustained investment และ community engagement ร่วมกัน

4. ประชาชนควรคาดหวังให้เมืองปกป้อง “ระบบสำคัญ” ไม่ใช่เพียงพื้นที่

น้ำท่วมเมืองไม่ควรถูกวัดเฉพาะว่ามีน้ำกี่เซนติเมตรหรือท่วมกี่ตารางกิโลเมตร

คำถามสำคัญกว่าคือ

เมืองยังทำงานได้หรือไม่

• โรงพยาบาลยังเข้าถึงได้หรือไม่

• ไฟฟ้ายังจ่ายให้โครงสร้างพื้นฐานสำคัญได้หรือไม่

• สถานีสูบน้ำยังมีไฟสำรองหรือไม่

• ระบบโทรคมนาคมยังทำงานหรือไม่

• ถนนสำหรับรถพยาบาลและหน่วยกู้ภัยยังเปิดหรือไม่

• น้ำประปาและระบบบำบัดน้ำเสียยังปลอดภัยหรือไม่

เมืองจึงต้องรู้ว่าอะไรคือ Critical Infrastructure และกำหนดลำดับความสำคัญในการป้องกันและกู้คืนไว้ล่วงหน้า

5. ประชาชนควรคาดหวังการสื่อสารที่บอกว่า “ต้องทำอะไร” ไม่ใช่เพียงรายงานว่าเกิดอะไรขึ้น

ข้อความว่า

“มีฝนตกหนักหลายพื้นที่ โปรดใช้ความระมัดระวัง”

อาจถูกต้อง แต่ยังไม่เพียงพอสำหรับการบริหารวิกฤต

การสื่อสารที่ประชาชนนำไปใช้ได้ควรตอบอย่างน้อยว่า

• เกิดอะไรขึ้น

• พื้นที่ใดได้รับผลกระทบ

• จะเกิดอะไรต่อ

• ประชาชนต้องทำอะไร

• และจะได้รับข้อมูลครั้งต่อไปเมื่อใด

ประชาชนควรรู้ว่าควรย้ายรถหรือไม่ ถนนใดควรหลีกเลี่ยง ควรอยู่บ้านหรืออพยพ ศูนย์พักพิงอยู่ที่ไหน และหากมีผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยติดเตียงควรติดต่อใคร

Early warning จึงจะมีคุณค่าก็ต่อเมื่อ Warning นำไปสู่ Action

ปัจจุบัน UNDRR ให้ความสำคัญกับทั้ง risk knowledge, locally-led disaster risk reduction และ early-warning capability เพราะข้อมูลต้องเชื่อมไปถึงการตัดสินใจของคนในพื้นที่จริง

6. ประชาชนควรคาดหวังว่าแผนต้องดูแล “คนที่รับมือได้น้อยที่สุด” ก่อน

การประกาศว่า “ให้อพยพ” อาจเป็นเรื่องง่ายสำหรับคนที่มีรถ มีสุขภาพแข็งแรง และมีที่พักสำรอง

แต่สำหรับผู้สูงอายุ ผู้พิการ ผู้ป่วยติดเตียง เด็กเล็ก ผู้ที่ไม่มีรถ หรือชุมชนที่ทางเข้าออกถูกน้ำตัดขาด คำเดียวกันอาจไม่สามารถปฏิบัติได้เลย

ดังนั้น Disaster Management Plan ที่ดีต้องรู้ล่วงหน้าว่า

ใครต้องการความช่วยเหลือ อยู่ที่ไหน ใครรับผิดชอบ ใช้ยานพาหนะอะไร และจะนำไปที่ใด

นี่คือความหมายของ resilience ที่ต้องไม่ปล่อยให้ความสามารถในการเอาตัวรอดขึ้นอยู่กับฐานะหรือทรัพยากรของแต่ละครอบครัวเพียงอย่างเดียว

7. ประชาชนควรคาดหวังว่า “การฟื้นฟู” ถูกวางแผนตั้งแต่ก่อนน้ำท่วม

Disaster Management ไม่จบเมื่อน้ำลด

หลังจากนั้นยังมีขยะจำนวนมาก โคลน น้ำเสีย เฟอร์นิเจอร์เสียหาย เชื้อโรค ระบบไฟฟ้าที่ต้องตรวจสอบ อาคารที่ต้องประเมินความปลอดภัย ธุรกิจที่ต้องกลับมาเปิด และประชาชนที่ต้องกลับเข้าสู่ชีวิตปกติ

คำถามเชิงนโยบายจึงควรรวมถึง

ถ้าน้ำลดพรุ่งนี้ เมืองจะกลับมาทำงานอย่างไร

• ถนนใดต้องเปิดก่อน

• ขยะจำนวนมากจะถูกนำไปไหน

• พื้นที่ใดต้องฆ่าเชื้อ

• ใครตรวจระบบไฟฟ้า

• โรงเรียนเปิดเมื่อใด

• ธุรกิจขนาดเล็กได้รับความช่วยเหลืออย่างไร

หลักสากลมอง Recovery เป็นสิ่งที่ต้องเตรียมไว้ก่อนภัยพิบัติเกิด และใช้ช่วงการฟื้นฟูเป็นโอกาสลดความเสี่ยงเดิม แทนที่จะสร้างทุกอย่างกลับไปในสภาพที่เปราะบางเหมือนเดิม หรือแนวคิด Build Back Better

8. สุดท้าย ประชาชนควรคาดหวัง “ระบบที่เรียนรู้”

หลังน้ำท่วมทุกครั้ง คำถามไม่ควรหยุดที่ว่าใครผิด

สิ่งที่มีคุณค่ามากกว่าคือ

• อะไรเกิดขึ้น

• อะไรทำงานได้ดี

• อะไรไม่ทำงาน

• เพราะอะไร

• ครั้งหน้าจะเปลี่ยนอะไร

• ใครรับผิดชอบ

• และเสร็จเมื่อใด

ควรมี After Action Review และติดตาม Corrective Actions อย่างเป็นระบบ เพราะถ้าเกิดปัญหาเดิมซ้ำในพื้นที่เดิมทุกปี การมีประสบการณ์มากขึ้นไม่ได้แปลว่าเมืองเรียนรู้มากขึ้น

ความคาดหวังที่ถูกต้องอาจเปลี่ยนนโยบายได้

ประชาชนอาจไม่สามารถคาดหวังให้เมืองขนาดใหญ่ “ไม่เกิดน้ำท่วมเลย” ภายใต้ทุกสถานการณ์ เพราะความเสี่ยงขึ้นอยู่กับทั้งปริมาณฝน ระบบน้ำ สภาพพื้นที่ การพัฒนาเมือง และเหตุการณ์รุนแรงที่อาจเกิน design capacity ของโครงสร้างพื้นฐาน

แต่ประชาชนสามารถคาดหวังได้ว่า

• เมืองต้องรู้ความเสี่ยงก่อนเรา

• เตือนเราให้ทัน

• บอกเราได้ว่าต้องทำอะไร

• รู้ว่าใครต้องได้รับความช่วยเหลือก่อน

• รักษาระบบสำคัญของเมืองให้ทำงานต่อได้

• และมีแผนทำให้ชีวิตกลับสู่ภาวะปกติให้เร็วที่สุด

เมื่อประชาชนเข้าใจ Disaster Management ในระดับนี้ คำถามต่อฝ่ายนโยบายก็จะเปลี่ยนจาก

“ทำไมวันนี้น้ำยังท่วม?”

ไปสู่คำถามที่สำคัญกว่า

“เมืองของเรามีระบบบริหารความเสี่ยงที่พร้อมสำหรับเหตุการณ์ที่กำลังรุนแรงขึ้นหรือยัง?”

เพราะเมืองที่พร้อมรับน้ำท่วม ไม่ได้วัดเพียงจากความสามารถในการ ระบายน้ำออกจากถนน แต่ต้องวัดจากความสามารถในการ รักษาชีวิต รักษาการทำงานของเมือง ลดความเสียหาย และฟื้นกลับมาได้อย่างรวดเร็วกว่าเดิม